For 70 years now, Thiểu’s sweet soup stand has become an enduring part of Hoi An locals’ memories. Along Nguyen Truong To Street in Hoi An, where red leaves of the banyan trees dance in the chilly breeze, the aroma of Thi’s sweet soup stand wafts through the air. Modestly situated on the sidewalk, it features a small cart with an old, soot-covered stove and a blackened pot. At first glance, it appears no different from the numerous other street stalls scattered across the ancient town, quietly nestled amidst the bustling streets.

Inside the pot, a black sesame sweet soup bubbles vigorously, forming frothy bubbles. The soup exudes a rich flavor from the black sesame, the sweetness of sugar, and a hint of aromatic herbs. With nimble hands, Thi ladles servings of the aromatic soup, smiling as she narrates the flavors of Hoi An.

Thi is the daughter of Thiểu, born in 1915, affectionately known as “Grandfather Xí Mà” to the people of Hoi An. At over 100 years old, he dedicated 70 years to crafting and selling xí mà. Throughout this time, carrying his yoke, he spread the fragrant aroma of this black sesame sweet soup across the roads of the Hoi An old town, even to neighboring areas like Cam Nam and Cam Chau.

Originating from China, xí mà gradually became a staple food in Hoi An, thanks to Thiểu. The craft of making xí mà entered Hoi An during the formative years of the port city’s urban development in the 17th to 19th centuries.

During that time, cultural exchanges, including culinary traditions, flourished among the Vietnamese, Chinese, Japanese, and some Western nations. Thiểu was employed by a Chinese family who owned an eatery in the old town. One of the dishes he learned from them was xí mà. When the family moved away from Hoi An, Thiểu carried the secrets and techniques he had learned, making xí mà daily as a means of livelihood.

For over 70 years, every morning resonated with the chant of Thiểu selling his xí mà across the alleys and streets of the Hoi An ancient town: “Hot xí mà here, hot xí mà here.” No wall, painted yellow with pink paper flowers and red banyan leaves, was untouched by Thiểu’s silhouette, swaying with his carrying pole.

In his later years, when his feet grew tired, preventing him from wandering anymore, Thiểu sat at a fixed spot on the sidewalk of Nguyen Truong To Street, where his stall was always crowded. For the past decade, as his health declined, he retired. Fortunately, his children inherited the craft and continued to carry forward their father’s legacy.

Despite the many changes in Hoi An over the years, Thiểu’s xí mà stand, passed down through generations, never once extinguished. Every day, the humble xí mà smoke rose along the familiar streets, quietly preserving its original taste.

Many who enjoyed Thiểu’s xí mà as children continue to visit his daughter’s stand even in their fifties. As kids, they eagerly waited each morning to hear Thiểu’s voice announcing the serving of the piping hot black sesame sweet soup. As adults, they still uphold the tradition of purchasing xí mà before heading to work or the market.

Although many other xí mà stands have appeared in Hoi An, none match the taste of Thiểu’s. What makes it unique is its proximity to the ancient Bá Lễ well. Thi revealed that their xí mà was made using water from this ancient well, giving it a distinct and sweet flavor unlike any other. The Bá Lễ well, over a thousand years old, remains unspoiled and is now only used to prepare traditional Hoi An dishes like cao lầu or various teas.

To make a batch of xí mà, Thiểu’s wife and later his children prepared the ingredients from the evening before. The main ingredients of xí mà included black sesame, sweet potato starch, pennywort, dwarf copperleaf, traditional sugar, and some cooling Chinese herbs. Soaked and finely ground, the black sesame was boiled starting at 4 a.m. and cooked for two hours. By around 6 a.m., the xí mà was ready, which Thi then sold on the streets.

As a mix of cooling ingredients, xí mà is beneficial for digestion, cooling the body, especially suitable for the elderly, children, and pregnant women. Each day, using around 15 cans of black sesame, Thi’s daughter could make dozens of bowls, almost always selling out. A bowl of xí mà costs only 10,000 Vietnamese dong.

Xí mà is not a widespread dish due to its distinct taste preferences. Originally, it was a comfort food for Hoi An laborers, not intended for tourists. Yet, after many years on a street corner, the scent of xí mà has attracted curious tourists from near and far to come and taste it. Thi’s house even has an exhibition space for visitors to learn about this traditional craft of making xí mà. From a livelihood necessity, diligently nurtured by Thiểu and his wife in the past, xí mà has become the spiritual heritage of the people of Hoi An.

Holding a warm bowl of xí mà is not just holding a culinary heritage but also the dedication of a family that brings the gift of black sesame to the people of Hoi An. Enjoying food is not just about the sensory experiences like taste and color but also about relishing a unique space where that food exists. With xí mà, in every bowl of black sesame sweet soup, one can see the length of history.

Ký ức Hội An trong gánh xí mà 70 năm tuổi

Gánh xí mà cụ Thiểu trở thành một phần ký ức của người Hội An trong 70 năm nay.

Bên góc đường Nguyễn Trường Tộ, TP. Hội An phủ đầy lá bàng đỏ, trong làn gió se lạnh, gánh xí mà của cô Ngô Thị Thị nghi ngút khói, thơm lừng lựng. Một gánh hàng khiêm nhường bên vỉa hè với chiếc bếp và cái nồi cũ kĩ bám lọ đen sì. Thoạt nhìn, nó không có gì đặc biệt so với bao gánh hàng rong qua lại nơi phố cổ. Nó lặng lẽ giữa con phố tấp nập người xe.

Trong nồi, một món chè làm từ mè đen đang sôi sùng sục, sủi bọt. Thứ chè có vị béo của mè, ngọt thanh của đường và ngai ngái hương thơm như thuốc bắc. Cô Thị tay thoăn thoắt múc từng chén chè sền sệt, miệng tươi cười kể về phong vị Hội An này.

Cô Ngô Thị Thị là con gái của cụ Ngô Thiểu (sinh năm 1915). Cụ Thiểu được người được dân Hội An gọi bằng cái tên thân thương “ông cụ xí mà”. Cụ hơn 100 tuổi, đã dành đến 70 năm để chế biến và bán xí mà. Trong suốt ngần ấy thời gian, trên vai đôi quang gánh, cụ đã mang hương thơm của món chè mè đen này đi khắp những con đường ở phố cổ Hội An, thậm chí ra đến những vùng lân cận như Cẩm Nam, Cẩm Châu…

Xí mà vốn có nguồn gốc từ Trung Quốc, nhưng nhờ cụ Thiểu, dần đã trở thành một món ăn của người Hội An. Nghề làm xí mà du nhập vào phố Hội trong giai đoạn hình thành và phát triển của đô thị thương cảng Hội An.

Từ thế kỷ XVII đến XIX, sự giao lưu văn hóa, trong đó có văn hóa ẩm thực, diễn ra mạnh mẽ giữa người Việt, Hoa Nhật và một số nước phương Tây. Cụ Ngô Thiểu khi ấy làm cho một gia đình người Hoa kinh doanh ẩm thực ở phố cổ. Trong các món ăn cụ được học từ chủ có món xí mà. Khi gia đình chủ nhà rời Hội An, cụ đã mang những bí quyết và kỹ thuật tiếp thu được để ngày ngày làm nên những gánh xí mà nóng hổi như một phương tiện kiếm sống.

Trong suốt hơn 70 năm, sáng nào khắp những con đường, hẻm nhỏ ở phố cổ Hội An cũng vang vọng tiếng rao của cụ Ngô Thiểu: “Ai xí mà đây, xí mà nóng đây”. Những bức tường sơn vàng, rủ hoa giấy hồng và lá bàng đỏ, không nơi nào chưa từng in bóng cụ Thiểu liêu xiêu đôi quang gánh.

Đến giai đoạn đôi chân đã mỏi không bán dạo được nữa, cụ ngồi cố định ở một góc vỉa hè đường Nguyễn Trường Tộ, gánh hàng lúc nào cũng đông khách. Trong hơn 10 năm trở lại đây, khi sức khỏe không cho phép, cụ nghỉ ngơi. Thật may mắn, những người con của cụ được truyền nghề và tiếp tục gánh vác di sản của cụ để lại.

Mấy chục năm qua, Hội An đã đổi thay nhiều, nhưng lò xí mà nhà cụ Thiểu cha truyền con nối vẫn chưa ngày nào tắt lửa. Gánh xí mà dân dã hàng ngày tỏa khói trên con đường quen, một cách lặng lẽ, mang hương vị vẹn nguyên như thuở ban đầu.

Nhiều người ăn xí mà cụ Thiều khi còn là những đứa trẻ, đến tuổi thất thập, mỗi ngày vẫn ghé gánh xí mà của con gái cụ. Lúc bé, họ háo hức chờ đợi mỗi sáng nghe tiếng cụ Thiểu rao để được thưởng thức bát chè mè đen nóng hổi. Khi lớn lên, họ vẫn không bỏ thói quen tìm mua xí mà ăn trước khi đi làm, ra chợ.

Cho dù hiện nay nhiều gánh xí mà khác xuất hiện ở Hội An, nhưng không đâu ngon như xí mà nhà cụ Thiểu. Điều đặc biệt ở chỗ, nhà cụ Ngô Thiểu nằm ngay cạnh giếng nước Bá Lễ nghìn năm tuổi. Cô Thị cho hay, xí mà nhà cụ được nấu bằng nước giếng cổ nên có vị ngọt thanh đặc biệt không giống bất kỳ hàng nào. Giếng Bá Lễ ngàn năm không cạn, nước tinh khiết tự nhiên, không bị ô nhiễm, ngày nay chỉ được dùng để nấu các món ăn đặc biệt của Hội An như cao lầu, pha các loại trà…

Để nấu được một gánh xí mà, vợ chồng cụ Ngô Thiểu, sau này là các con cụ, phải chuẩn bị nguyên liệu từ chiều hôm trước. Nguyên liệu chủ yếu của món xí mà là mè đen, bột khoai, rau mơ, rau má, đường truyền thống một số vị thuốc bắc có tính mát. Mè đen được ngâm và đem xay nhuyễn, 4h sáng bắt đầu nấu trong hai giờ đồng hồ. Đến khoảng 6h sáng xí mà chín, cô Thị mang ra đường để bán.

Là hỗn hợp của những nguyên liệu có tính mát, xí mà rất tốt cho tiêu hóa, nhuận trường, đặc biệt cho người già, trẻ em và phụ nữ có thai. Mỗi ngày, với khoảng khoảng 15 lon mè đen, cô Thị làm được vài chục bát và hầu như đều bán hết. Một bát xí mà hiện chỉ có giá 10.000 đồng.

Xí mà không phải món ăn phổ biến vì hương vị khá kén người ăn. Vốn đây chỉ là món ăn lót dạ của người lao động ở Hội An, chẳng nhằm phục vụ khách du lịch. Nhưng sau nhiều năm hiện hữu ở góc đường, hương xí mà đã thu hút không ít du khách gần xa tò mò tìm đến thưởng thức. Tại nhà cụ Thiểu còn có không gian trưng bày phục vụ du khách đến tham quan, tìm hiểu nghề làm xí mà truyền thống. Từ phương tiện mưu sinh, tần tảo nuôi con của vợ chồng cụ ông năm nào, xí mà đã trở thành di sản tinh thần của người Hội An.

Bưng trên tay bát xí mà ấm nóng là nâng niu cả một di sản và tâm huyết của một gia đình dày công mang thức quà dân dã từ mè đen đến với người dân Hội An. Thưởng thức ẩm thực, đôi khi không chỉ là cảm nhận những yếu tố có thể nhận biết bằng giác quan như mùi vị, màu sắc mà còn là tận hưởng không gian rất riêng nơi món ăn đó hiện diện. Với xí mà, trong từng bát chè mè đen, người ta còn thấy cả chiều dài quá khứ.

Travellive